صفحه نخست بیوگرافی فهرست آثار مقالات نقدها وگفتگوها گالری عکس تماس English

زروان یا زمان عادل، خدای خدایان ایرانی

محمد محمدعلی

  شهرگان (شهروند بی. سی - ونکوور ، کانادا shahrgon)-جمعه، ۱۵ آبان ۱۳۸۸ / ۰۶ نوامبر ۲۰۰۹ 

یکی از پرسش‌های اساسی در اسطوره‌های جهان، مضمون خیروشر است. چرا که بیشتر اسطوره‌ها از جدال دائمی بین این دو نماد سرچشمه می‌گیرد.
 

خیروشر، یکی از جدی‌ترین و پرچالش‌ترین مباحث موجود در فلسفه‌ی دین گذشته و حال بوده است. جمعی عقیده دارند، خیروشر لازم و ملزوم یکدیگر هستند و خدای کامل وجود ندارد. برخی بر این عقیده‌اند که با وجود شر نمی‌توانند به خدای کامل مؤمن باشند. جمعی بر این باور هستند که در عالم، خدای قادر و متعالی وجود دارد که عادل و مهربان است و به کسی ظلم نمی‌کند و . . . از طرف دیگر برخی می‌گویند در عالمی با این همه شرور و بلایا (اعم از انسانی و طبیعی) چگونه خالق کامل و مطلق و مهربان پذیرفتنی است؟ چگونه می‌توان باور کرد خدای قادر و مهربان اجازه می‌دهد چنین نظم مظلوم کشی بر جهان سلطه یابد؟
 
ادیان مشهوری مثل زرتشتی و یهودی و مسیحی برای تمام پرسش‌هایی از این دست پاسخ کافی ندارند، اما یک اسطوره‌ی منسوب به ایرانی هست به نام زروان یا زْروان (زمان) که پاسخ نسبتا خوبی به این پرسش داده است. در فلسفه دینی زروان، عالم به گونه‌ای تصویر شده که در آن خیروشر جایگاه معقول و مقبول‌تری پیدا کرده‌اند، و با وجود خدای قادر متعال منافاتی ندارد.
در اسطوره زروان، زمان، خیلی پیش از اهورا و اهریمن به جهان حاکم شده‌است. او (زمان) از بطن خود، دو فرزند به دنیا آورده است. او که عادل است آن دو فرزند را به یک چشم نگاه می‌کند. با آن که اهورا را بیشتر دوست می‌دارد، عدالت او (زمان) شامل اهریمن نیز می‌شود. پس، زمان (زروان) هرچه به اهورا می‌دهد به اهریمن هم ارزانی می‌دارد. البته بستگی به خواسته‌های اهورا و اهریمن دارد. منتها در درون در آرزوی موفقیت اهوراست.
زمان، اهورا را پادشاه خوبی‌ها و روشنایی‌ها و نیکبختی‌ها می‌داند. اهریمن را هم پادشاه سرزمین تاریکی‌ها و کِژاندیش‌ها می‌داند. اما چون در گذر از خویش کماکان عادل است، مثلا همان هنگام که اهورا نخستین انسان را از نور و آتش بدون دود آفرید، اهریمن هم قادر شد، دیوان و ددان را پدید آورد. همان هنگام که نخستین انسان (در فرهنگ اساطیری ایرانی زرتشی) در زمین به حرکت در آمد، دیوان کژ اندیش هم سعی در گمراهی او کردند تا خالق خود، اهورا مزدا را انکار کند یا به او شک و تردید روا دارد. هرچه اهورامزدا، جهان را پاکیزه می‌آفرید، اهریمن سعی می‌کرد برعکس او عمل کند. اهورا آتش را بدون دود آفرید، اهریمن دود بر آن افزود. اهورا جانوران مفید مثل گاو و گوسفند آفرید، اهریمن جانوران موذی مثل پشه و سوسمار تولید کرد. اهورا آب دریاها را شیرین آفرید، اما اهریمن آب دریاها را شور گرداند تا جهان آن گونه نباشد که اهورا مزدا در نظر داشت یا آرزویش می‌کرد. یا برعکس اهورا دست به کارهایی می‌زد تا جهان آن جهانی نباشد که اهریمن آرزو می‌داشته است.
در فلسفه دین زروان، این تقسیم وظایف از روز نخست آفرینش اهورا و اهریمن وجود داشته است. از این رو پاسخ خیلی از پرسش‌ها با جهان واقعی‌تر و امروزی‌تر انطباق بیشتری دارد. وظایف اهورامزدا (خدا) و هم وظایف اهریمن (شیطان) واضع‌تر از دیگر ادیان است. در فلسفه اسلامی، مسیحی، یهودی، چون ابلیس گمراهی فرزندان آدم را به عهده می‌گیرد، پس می‌توان گفت خداوند در دنیا خالق شرارت بشر نیست، اما در دیگر موارد چون سکوت شده، جای مناقشه باقی مانده است.
در فلسفه زروان (زمان عادل) دیگر شرور لازمه ذاتی عالم ماده و طبیعت نیست. یا از آن فراتر رفته، نمی‌گویند منظور از شرور وجود چیزهایی است که خودشان مستقیما یک موجود نیستند بلکه عدم یک موجود هستند، مثلا نور در دنیا وجود دارد، اما ظلمت وجود مستقلی ندارد بلکه عدم نور است و چیزی که عدمی شد نیاز به خالق ندارد و در نهایت می‌گویند سیل و زلزله ربطی به خدا ندارد، بلکه خود زاییده وضعیتی غیرطبیعی است.
در فلسفه زروان نیامده هدف خداوند از خلق عالم، فقط و فقط خلق خوبی‌ها در عالم بوده است و جنبه‌های بد و زیان‌آور مطلقا دور از چشم خداوند در خلقت نبوده است. چون اهورا و اهریمن هر دو به یک اندازه قدرتمند هستند، در زمین تفکیک خوبی‌ها از بدی‌ها غیرممکن نیست. اهورا و اهریمن با نظارت زمان بی‌کرانه هر یک به وظایف خود عمل می‌کنند، اما چون زمان به هر حال در درون خویش فرزند نورانی و خوش‌بوی خود، اهورامزدا، را بیشتر دوست می‌دارد، در پایان حق را به جانب او می‌دهد تا در روز رستاخیز نقطه‌ی پایانی بگذارد بر تاریکی و ظلمت و ظلم!
زمان، یا زروان عادل، راه حل مناسب، سامان مباحث خیروشر است و ایرانیان قدیم از بسط مباحثی این چنین روگردان نبوده‌اند تا بلکه به واقعیت‌های زمانه‌ی خود بیشتر نزدیک شوند. فلات ایران به عنوان اولین فلات یکتاپرست جهان و سازنده ظلمت و نور، شروخیر، بهشت و دوزخ، می‌بایست پاسخ‌های مشخص‌تری برای این پرسش‌ها بیابد و قرائت‌های گوناگونی را ارایه دهد.

صفحه نخست | بیوگرافی | فهرست آثار | مقالات | نقدها وگفتگوها | گالری عکس | تماس | English